Selenyum nedir? Selenyum, vücudun antioksidan savunmasında görev alan enzimlerin yapı taşı olan bir eser mineraldir (vücudun çok küçük miktarda ihtiyaç duyduğu mineral). Yetişkin bir insanda toplam 13-20 miligram selenyum bulunur ve büyük kısmı kaslarda depolanır.
Vücut selenyumu kendisi üretemez. İhtiyaç, besinlerle veya takviyeyle dışarıdan karşılanır. Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA) yetişkinler için günde 70 mikrogram yeterli alım değeri belirtir; mikrogram, bir gramın milyonda biridir.
Mineral, iyot ve çinko gibi eser elementlerle birlikte hücre metabolizmasında rol alır. Toprakta ne kadar bol bulunduğu bölgeden bölgeye değiştiği için, farklı ülkelerde beslenmeyle alınan selenyum miktarı da farklılık gösterir.
Selenyum vücutta nasıl çalışır? Selenyum, selenoprotein adı verilen özel proteinlerin (selenyum taşıyan enzim ve proteinler) merkezinde yer alır. İnsan vücudu 25 selenoprotein üretir.
Bu proteinlerin en bilineni glutatyon peroksidaz , yani hücreyi serbest radikal hasarına karşı koruyan enzim ailesidir. Serbest radikaller, hücreye zarar verebilen kararsız moleküllerdir.
Tiroit bezinde selenyum, tiroksin (T4) hormonunu etkin biçim olan triiyodotironine (T3) çeviren deiyodinaz enzimlerinin çalışmasına katkıda bulunur. Bir diğer grup olan tiyoredoksin redüktaz ise hücre içi denge tepkimelerinde görev alır.
Selenyumun faydaları nelerdir? Selenyumun sağlıkla ilişkisi, EFSA tarafından onaylanan beslenme ifadeleriyle tanımlanır. Bu ifadeler tedavi vaadi değildir; mineralin dengeli beslenme içindeki rolünü anlatır. EFSA şu alanlarda selenyumun katkısını kabul eder:
• Bağışıklık sisteminin normal işleyişine katkı
• Tiroit bezinin normal çalışmasına katkı
• Hücrelerin oksidatif strese (serbest radikal hasarı) karşı korunmasına katkı
• Saç ve tırnakların normal yapısının korunmasına katkı
• Normal sperm oluşumuna katkı
Bu katkılar, selenyum yeterli düzeyde alındığında geçerlidir. Fazladan alım aynı etkiyi artırmaz; eksik alımda ise bu işlevler zayıflayabilir.
Günlük selenyum ihtiyacı ne kadardır? Yetişkinler için önerilen günlük selenyum alımı çoğu ulusal rehberde 55 mikrogram düzeyindedir (ABD Ulusal Sağlık Enstitüleri, NIH). Gebelik ve emziklilikte ihtiyaç bir miktar artar. Güvenli üst sınır ise günde 400 mikrogram olarak tanımlanır.
Grup
Günlük selenyum (mikrogram)
Yetişkin (NIH önerisi)
55
Yetişkin (EFSA yeterli alım)
70
Gebelik
60
Emziklilik
70
Güvenli üst sınır (yetişkin)
400
Hangi besinlerde selenyum bulunur? Besinlerin selenyum içeriği, yetiştikleri topraktaki mineral miktarına göre değişir. Deniz ürünleri, sakatat, yumurta, tam tahıllar ve bazı kuruyemişler başlıca kaynaklardır. Aşağıdaki değerler NIH besin veritabanına dayanır:
Besin (porsiyon)
Yaklaşık selenyum (mikrogram)
Brezilya cevizi (28 gram)
544
Ton balığı (85 gram)
92
Sardalya (85 gram)
45
Ay çekirdeği (28 gram)
19
Yumurta (1 adet)
15
Tam buğday ekmeği (1 dilim)
13
Tek bir avuç Brezilya cevizi bile günlük ihtiyacın çok üzerinde selenyum içerir. Bu yüzden Brezilya cevizinin düzenli ve yüksek miktarda tüketimi önerilmez; ara sıra birkaç adet yeterlidir.
Selenyum eksikliği belirtileri nelerdir? Selenyum eksikliği, toprağın mineral bakımından fakir olduğu bölgelerde daha sık görülür. Çin’in bazı yörelerinde tanımlanan Keshan hastalığı , selenyum eksikliğiyle ilişkilendirilen bir kalp kası bozukluğudur.
Eklem ve kıkırdakları etkileyen Kashin-Beck hastalığı da düşük selenyum düzeyiyle bağlantılı bölgelerde bildirilmiştir. Daha hafif eksiklik ise yorgunluk, bağışıklık zayıflığı ve tiroit işlevinde düzensizlikle birlikte anılır.
Belirtiler tek başına eksikliği kanıtlamaz. Kesin değerlendirme, kan selenyum düzeyinin ölçülmesiyle bir sağlık profesyoneli tarafından yapılır.
Selenyum fazlası zararlı mıdır? Selenyumun uzun süre yüksek dozda alınması selenoz denen zehirlenme tablosuna yol açabilir. Selenoz genellikle günde 400 mikrogramı aşan sürekli alımla ilişkilidir (NIH).
Selenozun bilinen belirtileri arasında sarımsak kokulu nefes, saç ve tırnak dökülmesi veya kırılganlığı, mide-bağırsak şikayetleri ve sinir sistemi belirtileri yer alır. Bu tablo, mineralin eksikliği kadar fazlasının da sorun yaratabildiğini gösterir.
Selenyum takviyesi ne zaman gündeme gelir? Beslenmeyle yeterli alım sağlanamadığında veya bir sağlık profesyoneli düşük düzey saptadığında takviye seçeneği değerlendirilir. Takviyelerde selenyum çoğunlukla selenometiyonin , sodyum selenit veya selenyumla zenginleştirilmiş maya biçiminde bulunur.
Etikette belirtilen selenyum formu ve mikrogram değeri ürünler arasında farklılık gösterir. Farklı doz ve formlardaki selenyum takviyesi seçenekleri, içerik etiketi ve günlük alım değerleriyle birlikte karşılaştırılır. Kullanım kararı, kişinin beslenme alışkanlığına ve kan değerlerine göre hekim veya eczacı tarafından belirlenir.
Selenyumda doğru denge nasıl kurulur? Selenyum, hem eksikliği hem fazlası sorun yaratan dar bir güvenli aralıkta çalışan bir mineraldir. 25 selenoprotein aracılığıyla antioksidan savunma, tiroit işlevi ve bağışıklık gibi süreçlere katkıda bulunur.
Yetişkin için hedef alım günde 55-70 mikrogram bandındadır; üst sınır 400 mikrogram. Dengeli beslenen çoğu insan bu miktarı deniz ürünleri, yumurta ve tam tahıllarla karşılar. Takviye, yalnızca gerçek bir eksiklik veya yetersiz alım söz konusuysa ve sağlık profesyoneli önerisiyle gündeme gelir.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır , tıbbi tavsiye yerine geçmez. Takviye edici gıdalar ilaç değildir, hastalık tedavi etmez ve dengeli beslenmenin yerini almaz. Selenyum takviyesi kullanmadan önce yetkili bir sağlık profesyoneline danışın.
Sıkça Sorulan Sorular Selenyum nedir? Selenyum, vücudun çok az miktarda ihtiyaç duyduğu bir eser mineraldir. Antioksidan enzimlerin ve tiroit hormonu dönüşümünde görev alan proteinlerin yapısında bulunur. Vücut bu minerali üretemediği için besinlerle veya takviyeyle alınır. Yetişkin bir insanda toplam 13-20 miligram selenyum depolanır.
Selenyum ne işe yarar? Selenyum, selenoprotein adı verilen proteinlerin yapı taşıdır. EFSA’ya göre bağışıklık sisteminin normal işleyişine, tiroit bezinin çalışmasına, hücrelerin oksidatif strese karşı korunmasına, saç ve tırnak yapısının korunmasına ve normal sperm oluşumuna katkıda bulunur. Bu katkılar yeterli alım düzeyinde geçerlidir ve tedavi anlamı taşımaz.
Günde ne kadar selenyum alınmalı? Yetişkinler için önerilen günlük alım 55 mikrogram (NIH) ile 70 mikrogram (EFSA) arasındadır. Gebelik ve emziklilikte ihtiyaç 60-70 mikrograma çıkar. Güvenli üst sınır günde 400 mikrogramdır. Bu sınırın uzun süre aşılması selenoz riskini artırır, bu yüzden takviye dozu etikete göre ayarlanır.
Selenyum en çok hangi besinde bulunur? Brezilya cevizi selenyumun en yoğun kaynağıdır; 28 gramı yaklaşık 544 mikrogram içerir. Ton balığı, sardalya, yumurta, ay çekirdeği ve tam tahıllar da iyi kaynaklardır. Besinin selenyum içeriği yetiştiği topraktaki mineral miktarına bağlı olduğu için bölgeden bölgeye değişir.
Selenyum takviyesini herkes kullanabilir mi? Selenyum takviyesi herkes için gerekli değildir. Dengeli beslenen çoğu kişi günlük ihtiyacını besinlerle karşılar. Takviye, yetersiz alım veya saptanmış düşük düzey durumunda düşünülür. Doz ve süre kişinin kan değerlerine göre değişir; bu yüzden kullanım öncesi hekim veya eczacıya danışılması önerilir.